Ai phản biện xã hội?

Chính thói quen thiếu vắng hoài nghi trong khoa học đã kìm hãm sự phát triển của nước nhà? Đó cũng chính là lý do sinh ra nghịch lý: các kỹ sư Hai Lúa sáng chế ra máy nọ máy kia để giảm bớt cực nhọc cho nông dân, còn những “đề tài khoa học” của các viện nghiên cứu – tốn bao nhiêu cơm gạo của nhân dân – chỉ đẻ ra đề tài để nghiên cứu.

Nhiều kiểu trí thức?

Trong một dịp công tác, người viết bài này có may mắn được làm việc cùng gần 100 “đại trí thức” của nước nhà… Về mặt hình thức, đối với tôi và đối với xã hội Việt Nam hiện tại, những người này mặc nhiên được coi là đại trí thức vì hầu hết họ là GS, TS… đến từ các trường đại học và học viện trên khắp cả nước.

Đã có nhiều định nghĩa khác nhau thế nào là “trí thức”, nhưng tôi mặc nhiên coi họ là trí thức để khỏi cần định nghĩa lại từ này.

Do đặc thù công việc, tại nơi làm việc, nguồn thông tin duy nhất là VTV, không có bất cứ phương tiện thông tin nào khác.

Mọi chuyện trôi đi êm ả, mỗi nhóm một chuyên ngành, tưởng chừng chẳng còn việc gì khác là làm ra “sản phẩm tri thức” đến hạn thì nộp là xong, hết giờ làm việc thì đi thả bộ,….

Vào giờ giải lao, chủ đề các câu chuyện phần nhiều xoay quanh những chuyện đại loại như con (ôtô) của mình mấy chấm, hiện nay Việt Nam có bao nhiêu con Rolls-Royce Phantom và ai đang sở hữu chúng,… hay cô ca sỹ X đang có xì-can-đan vì vừa bị các paparazzi tóm được “lộ hàng”…

Tôi thì chẳng biết mô tê gì về ôtô và không thích đọc báo nên ngồi nghe như vịt nghe sấm. Có vị thì khoe mình dạy thêm mỗi tháng được gần hai chục vé.

Tối đến thì các trí thức trẻ túm lại đánh phỏm (chơi bài). Tôi hiểu không phải chỉ có những vị có mặt ở đây như vậy.

Nhưng bỗng một hôm, vụ việc ở Tiên Lãng làm xáo động cái cộng đồng nhỏ này. Đúng giờ ăn trưa hôm ấy, khi thấy VTV trong bản tin trưa đầu tiên đưa tin Đoàn Văn Vươn “dùng vũ khí chống người thi hành công vụ…”. Một số người trong phòng ăn mặt đỏ lự, không biết vì men hay vì tức giận, nói oang oang: “Mấy thằng chống người thi hành công vụ này phải cho chung thân là ít!”

Những người khác bình tĩnh thì lẳng lặng tiếp tục bữa trưa. Một ông khác tóc bạc thấy chướng tai quá bèn nói qua vai: “Chưa biết đúng sai thế nào sao các vị đã đòi trị tội người ta?”

Sau đó, những kẻ “tội phạm” kia còn được các vị mang ra bàn tán trong giờ giải lao hay đi thả bộ. Một ông dạy Sử còn mạnh dạn nhận xét: “Dân Hải Phòng là đầu gấu lắm. Lần này thì phải trị cho nó chừa đi.”

Vẫn là thói vơ đũa cả nắm!?

Tôi cứ lẩn thẩn tự hỏi không hiểu làm sao mà các vị ấy vội vàng thế? Thái độ này ông bà ta gọi là hồ đồ?

Thật phúc đức cho nhân dân là mấy đại trí thức này không nắm giữ cương vị cầm cân nảy mực.

Từ lúc nghe các vị ấy phán như thế, tự nhiên tôi thấy buồn buồn và cứ hình dung họ là những bộ complet biết đi và phía trong những bộ cánh phẳng phiu ấy là những cái dạ dày lổn nhổn thức ăn và những cốc bia chưa kịp tiêu hóa, hệt như “Người vô hình” của Herbert George Wells.

Sự thiếu vắng tư duy phân tích

Từ xưa, ông bà ta đã dạy: “Khi nghe thì phải nghe bằng cả hai tai”. Như thế, tiền nhân đã dạy chúng ta tư duy phân tích và tư duy phê phán để tránh hồ đồ. Lời dạy đó cho đến nay vẫn là một chân lý.

Thói quen mặc nhiên chấp nhận thông tin một chiều làm biến dạng trí tuệ con người và chỉ thích hợp với những thân phận nô bộc, sản phẩm của giáo dục ngu dân của chế độ thực dân phong kiến? Thói quen ấy thể hiện tình trạng thiếu vắng tư duy phân tích và tư duy phê phán. Người nghe chẳng bao giờ tự hỏi: “Có đúng thế không?” và “Tại sao?”

Thiếu vắng những câu tự vấn như thế sẽ dẫn đến ngộ nhận – ngộ nhận về thế giới khách quan và cả về bản thân mình. Họ nhìn thế giới khách quan qua lăng kính không đổi của mình là bộ não đã hóa thạch. Họ tự nhốt mình vào cái giếng kiến thức và tin rằng bên ngoài không còn gì để biết thêm hay học thêm nữa, trên đầu họ bầu trời cũng chỉ còn bằng cái nia, cả bồ chữ của thiên hạ trong đây cả rồi.

Chính thói quen chấp nhận mặc nhiên thiếu vắng hoài nghi trong khoa học đã kìm hãm sự phát triển của nước nhà? Đó cũng chính là lý do tại sao sinh ra nghịch lý là các kỹ sư Hai Lúa…  sáng chế ra máy nọ máy kia để giảm bớt cực nhọc cho nông dân. Còn các “đề tài khoa học” của viện nghiên cứu tốn không biết bao nhiêu cơm của nhân dân thì chỉ đẻ ra… đề tài để nghiên cứu.

Là những “nhà” khoa học mà họ tư duy như thế thì nền khoa học nước nhà vẫn loay hoay nghiên cứu để tái phát minh ra cái bánh xe là điều tất yếu.

Tuy trong thiên hạ họ là những người có nhiều chữ nhưng có vẻ ít… nghĩa.

Trí thức “nửa mùa”?

“Phản biện xã hội” là cụm từ nghe có vẻ hiện đại. Thực ra, ông bà ta từ xa xưa đã dạy: “Thấy ngang tai trái mắt thì phải lên tiếng.” Như thế còn cao hơn cả phản biện, người bình thường còn làm vậy, huống hồ trí thức.

Một khi ai cũng mũ ni che tai, cháy nhà hàng xóm bình chân như vại, chỉ co lại một cách ích kỷ để bảo vệ lợi ích riêng, người ngay ắt càng sợ kẻ gian, nhắm mắt hoặc quay đi khi trông thấy kẻ gian móc túi người khác…  thì cái ác sẽ lên ngôi.

Như vậy, ông bà mình thực hành phản biện xã hội từ lâu rồi, không nhất thiết chỉ có trí thức mới phản biện xã hội. Có những anh lái xe ôm nhận thức về xã hội còn cao hơn một số người có bằng cấp cao.

Sản phẩm tri thức không chỉ là những phát minh sáng chế, những công thức toán học, hóa học, những con robot, những giống cây mới… Phản biện xã hội cũng là sản phẩm tri thức đích thực nhưng tất nhiên không phải chỉ là sản phẩm và trách nhiệm của riêng trí thức. Song, trí thức với những đặc thù của mình phải một tầng lớp đi tiên phong trong hoạt động này. Không lên tiếng đóng góp cho xã hội tiến bộ thì đó chỉ là ‘trí thức nửa mùa’ [1].

Xin dẫn một ví dụ, nghệ sỹ Ai Weiwei, ngoài những sản phẩm nghệ thuật nổi tiếng, ông không ngừng tiếng mạnh mẽ về nạn tham nhũng dẫn đến cái chết oan uổng cho bao nhiêu học sinh ở Tứ Xuyên, Trung Quốc do xây trường học vật liệu kém chất lượng.

Tôi không dám nhận mình là trí thức. Sinh thời, cha tôi có lần mắng: “Trí thức gì ngữ các anh; vừa hèn, vừa dốt!”

Từ đó, cứ ai gọi tôi là một… trí thức thì tôi lại nghĩ người ấy đang quở mắng mình.

———

[1] Về trí thức Nga, NXB Tri Thức, Hanoi, 2009

Nguyễn Phương

Advertisements

Về Thành
Tiến lên phía trước!

2 Responses to Ai phản biện xã hội?

  1. phanbien1 says:

    Bài phân tích khá toàn diện.

    Về vụ ông Vươn thì tôi cũng đã từng chứng kiến những lời than vãn, thậm chí là hành động trả thù. Mấy năm trước tôi có về một vùng quê nơi có một số bà con. Tưởng họ vẫn như xưa nhưng không phải vậy. Cung cách nói thì y chang như tác giả Ng.Phương trên miêu tả, hết nói chuyện trời đất đến chuyện bói toán, chuyện phong thủy thời vận, chuyện gái gú, rồi nhậu. Mình mà khóe nịnh chút thì có khi chúng cho bộn tiền, chúng nó sảng lắm và lấy làm thích thú với cái vô thường như thế. Lúc đói khát xin ly nước hay ăn bữa cơm cũng bầm dập, lúc say xỉn được tâng bốc thì một phi vụ có thể chênh lệch mấy chục triệu đồng…

    Tôi cũng lang thang vào một quán thịt cầy, gặp một quán thịt cầy của dân HP, khi đó còn rẻ lắm, ăn một dĩa chỉ khoảng 5 nghìn bạc. Tay HP này có lúc bào “chúng có những 20 mẫu mà nhà mình ké tí bán hàng cũng khó lên khó xuống đấy…”. Trước đó vài năm cũng có chú người TH, cũng làm công nhân và ở luôn trong hàng trăm mẫu rừng cây ấy, cũng bị đuổi lên đuổi xuống rồi đi tù. Ra tù thì giám đốc cũng đã hưu rồi. Gã rình rập một thời gian chờ đúng vào ngày ông giám đốc nọ đi chợ thì ra tay. Gã đã vớ một con dao rựa trong cửa hàng và chém ông nọ gục chết tại chỗ.

    Vấn đề vẫn là luật pháp thôi, nó chưa đến được với cán bộ thì làm sao đến được với người dân. Vừa rồi khu phố mình cũng phát loa, rằng ngoài phường có luật sư tư vấn mọi vấn đề miễn phí …

  2. vienhanlam says:

    Không hiểu tác giả bài trên – Nguyễn Phương – là ai – đàn ông hay phụ nữ – mà viết gớm thế. Ném đá toàn những bậc ‘đức cao vọng trọng’ của… làng. Động vào các thành phần này – mà để các ông ấy biết mình – là mệt lắm đấy!

    Tác giả lấy vụ Tiên Lãng ra để bàn… Cá nhân tôi thấy vụ Tiên Lãng sẽ gây ra một tiền lệ mới. Thường ở đời, người ta đi chỉ kiện cáo hay chống đối khi cảm thấy mình (còn) đúng. Ấy chứ nếu mà biết được là mình đang sai thì người ta thường sẽ thôi. Dân Việt Nam mình về cơ bản là khá lành. Dù đôi khi là lành đến mức phi lý!

    Vụ này chống đối mạnh quá, báo chí viết nhiều quá, nhiều cán bộ lãnh đạo đứng ra nêu ý kiến hoặc trực tiếp chỉ đạo… Làm cho dân tình sẽ muốn các vụ sau cũng như vậy. Trước đến giờ chuyện giải phóng đất đai không thiếu và chưa bao giờ dễ dàng cả. Cũng có chống đối phức tạp, không ít thì nhiều. Nhưng đa số là xử kín, báo chí dù có biết cũng không được đưa tin.

    Không hiểu đây có phải là chủ ý từ bên trên hay không, nhưng tôi cho là đây sẽ là một tiền lệ, một tiền lệ mới. Tốt cho nhân dân và xấu cho các nhà lãnh đạo các cấp cơ sở như thành phố, tỉnh, quận, huyện, phường, xã… Các lãnh đạo không muốn các bố này làm hỏng xã hội, trong khi mình ở bên trên lại chả được ngụm nào.

    Trí thức hay trí ngủ, trùm chăn hay gàn dở, nửa mùa hay cả mùa… cứ động vào giới này là rách việc lắm, không đơn giản đâu. Đúng ra, về bản chất thì họ phải cương trực, không bè phái, không cậy đông… Ấy thế nhưng thực tế ở ta (thể hiện một phần qua bài báo trên) có vẻ cho thấy điều ngược lại.

    Người xưa có câu “Quốc gia hưng vong, thất phu hữu trách”. Không hiểu câu này của ta hay của Tàu, các ông ấy là đại phu hay thất phu, quan điểm sống và chiến đấu của các ông ấy như thế nào mà điều cơ bản nhất chúng ta thấy ở các ông ấy là: quốc gia hưng vong hay không, các ông ấy cứ mặc kệ!

    Làm chính trị giỏi, người ta có thể cứu được một quốc gia nhưng làm khoa học giỏi, người ta có thể cứu được cả nhân loại. Các ông ấy đang có điều kiện cứu cả được nhân loại. Nếu không làm được thế, chịu khó một chút, thu mình lại thì ‘cứu quốc gia’ là điều hoàn các ông ấy toàn có thể. Bởi nếu không có những bài ‘sớ chém gian thần’ thì các ông ấy cũng phải có được các bài đóng góp kiểu ‘nói phải củ cải cũng phải nghe’, với cách hành văn ‘ý tại ngôn ngoại’, đưa đến cho các nhà lãnh đạo những nỗi sợ vô cớ, để họ có những hành động hay phản ứng tích cực có lợi cho quốc gia.

    Tranh luận về trí thức hay trí ngủ, sao ta không nhìn lại quan điểm về vấn đề này của HCM. Rõ ràng, những nhà lãnh đạo bên trên – những người có kiến thức uyên bác nhất, có trình độ lý luận điêu luyện nhất, có lập trường cứng rắn nhất cũng không thể (dám) có ý kiến ngược với mr Mặt trời này. Cứ thế mà mở rộng ra thôi!

    Kĩ trị là lãnh đạo có yếu tố tri thức, chứ không phải trí thức làm lãnh đạo.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: