Trí thức và việc buôn bán

Trí thức cách mạng Việt Nam ghét việc buôn bán, nhưng cách mạng xưa thành công có ơn khá lớn từ gia đình một người buôn bán. Các chế độ cộng sản – với nền tảng là công nhân và nông dân – nhìn chung ghét buôn bán hơn cả trí thức. Hai tầng lớp “đáy” xã hội ấy cũng khéo ghét nhau.

Bên Trung Quốc, Lưu Dung xưa bướng với vua Càn Long bị ông cấm vận, túng quá mang quạt vua ban ra bán, Càn Long tức vừa thật vừa đùa bắt Lưu Dung vì tội “bán quạt vua ban”. Đó là một trong những điển tích bi hài có sự kết hợp giữa “nho gia và buôn bán” khá hiếm trong “chuyện ngoài chính sử” Trung Quốc.

Việt Nam ta có ông Trần Khánh Dư, mắc tội tày đình nhưng được tha tội chết, ông bỏ về Hải Dương bán than kiếm sống. Sau trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần ba, ông có công lớn trong việc đánh tan đạo thuyền hậu cần địch, làm xoay chuyển tình thế cuộc chiến, góp công lớn vào chiến thắng cuối cùng.

***

Bill Gates viết ra hệ điều hành Windows với tầm nhìn là tương lai máy tính sẽ đến với từng cá nhân. Ông là người đặt nền móng cho tư tưởng phục vụ rồi mới thu tiền, “hiến tài – hái tiền”. Mark Zuckerberg xây dựng Facebook cùng vài người bạn, một trong số đó muốn kinh doanh khi Facebook chưa thành hình, sau Mark loại người đó ra. Google ban đầu chỉ là một “cô thủ thư” không được đánh giá cao, nay dân IT cả thế giới học SEO theo chuẩn Google.

Hồi thế kỷ 19, người châu Âu với lý thuyết “bàn tay vô hình” của Adam Smith cứ nghĩ sang Trung Quốc sẽ dạy cho người Trung Quốc về buôn bán. Sau mới về “lắc đầu” bảo rằng: “Họ không cần học gì ở chúng ta cả!” Việc kinh doanh ở Trung Quốc đã diễn ra từ hàng nghìn năm trước, kinh nghiệm đã đúc rút thành hành động của cả hệ thống, chỉ có điều họ không lý thuyết hóa.

Thị trường Trung Quốc với chứng từ, cố phiếu, trái phiếu của các gia tộc quyền thế đã vận hành từ hàng nghìn năm trước. Nhưng vì các gia tộc này không muốn chia sẻ kinh nghiệm cho người ngoài, nên họ không “lý thuyết hóa” các hoạt động của mình. Nghề “thương” cũng bị đánh giá thấp, nên ít người nghiên cứu về nó, hoặc có nhưng ít công bố. Ngoài xã hội thì các thương nhân Trung Quốc làm ăn rất giỏi. Ngày nay, họ bị hạn chế bởi chế độ cộng sản nên Trung Quốc mới nghèo kém vậy.

Giới trí thức và quan lại bình thường coi thường nông dân (và công nhân), vì cho rằng hai giới này không hiểu lý lẽ – “nhân bất học bất tri lý”; họ cũng đề phòng doanh nhân vì cho rằng giới này hay gian dối – nguyên tắc “bất đối xứng thông tin” được George Akerlof lý thuyết hóa; thế nhưng khi khó khăn lại thường quay lại nhờ hai giới này. Chuyện này không phải bây giờ mới có, mà từ xưa đã xuất hiện câu đúc rút được lưu truyền đến nay: “Nhất sỹ nhì nông, hết gạo chạy rông… “.

***

Việt Nam bây giờ đồng tiền lên ngôi, nên thứ gì bán được ra tiền, kẻ thực dụng cũng đem ra bán tất. Các giáo viên (trí thức) truyền đạt kiến thức hạn chế ở trường, ép các học sinh phải đến nhà mình học thêm. Điều này làm mới đây chính quyền Sài Gòn đã phải cấm dạy thêm hàng loạt. Một chuyện bi hài (vi hiến) với phương châm “cấm nhầm hơn bỏ sót”. Việc trí thức không “trung thành với chuyên môn” để làm giàu là một trong những “nỗi đau” của thời đại. Nỗi đau này mai sau sẽ còn nhắc đến.

Sinh ra ở Việt Nam bây giờ như là chuyện đã rồi, như là bạn sinh ra trong một gia đình cơ cực, nghèo khó… Cho nên muốn làm sang cũng không được. Nghèo nên hèn, hèn thì sinh ra nghĩ quẩn, nghĩ quẩn thì lại nghèo. Trí thức muốn sống theo ý mình mà không được, vì mở mắt ra đã bị “nông dân” đè xuống. Hoặc là chết hoặc là phải thỏa hiệp mà sống, chứ làm liều hay trơ trẽn không phải là trí thức.

“Nông dân” tầm nhìn một tháng, một mùa nên Việt Nam cứ mãi nghèo. Tầm nhìn ngắn nên “lúa” nào lên cũng muốn vét cho đầy túi mình. Trí thức thì “lý thuyết suông”, nhưng lý thuyết của người ta là lý thuyết cho (tầm nhìn) mười năm, trăm năm… Đời cha khốc liệt nên đời con mới khổ. Trước thì ngoại xâm, giờ thì nội xâm… Cổ kim cũng không có nhiều trí thức đi buôn.

Advertisements

Về Thành
Tiến lên phía trước!

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: