Phân biệt giữa khôn, giỏi và tài

Tại sao chúng ta không bao giờ gọi một đứa trẻ con là “tài”? Hay không bao giờ gọi một người sáng tạo ra một thứ gì đó mới mẻ và hữu ích là “khôn”? Vì các tính từ (trong bất kỳ ngôn ngữ nào) sinh ra cũng có tính cấp độ (phân cấp). Theo đó, tương ứng với khả năng và công trạng của ai đó, mà tương ứng chúng ta dùng từ “khôn” hay “tài” để nói về họ.

1. Khôn

Khôn là khả năng quan sát, học hỏi để nhận biết, nhận ra một điều gì đó hay một quy luật nào đó, rồi từ đó phản ứng với tình huống (ngoại cảnh) một cách phù hợp, để có lợi hay ít nhất là không có hại cho bản thân. Ví dụ: một con cá heo được các huấn luyện từ nhỏ sẽ biết chào, biết bắt tay, biết biểu diễn trước mọi người… Ta nói con cá heo đó là “khôn”.

Tuy nhiên, từ “khôn” chỉ mô tả khả năng trong phạm vi nhỏ hẹp, ngắn hạn. Khôn thường là sự đối phó với những tình huống ngắn hạn, mang tính thời điểm… Chúng ta thường nói một đứa trẻ con là “khôn”, một vật nuôi “khôn”, chứ không dùng từ “giỏi” hay “tài” để nói về chúng. Trong “khôn” cũng có khôn ngoan và khôn lỏi: khôn ngoan là làm sao để mình không bị thiệt, còn khôn lỏi là làm phương hại người khác để có lợi cho mình.

2. Giỏi

Giỏi là được dạy cho một cách bài bản, rồi từ nỗ lực học tập của bản thân mà nắm bắt được những quy luật – từ đơn giản đến phức tạp – của hai ngành khoa học tự nhiên (toán, lý, hóa…) và xã hội (văn, sử, địa…), sau đó đạt được những thành tích tốt trong các kì thi – từ bắt buộc đến mở rộng. Để giỏi cần có khả năng và sự tập trung dài hạn hơn khôn.

Vậy giỏi có tính chất dài hạn, công phu hơn khôn. Để giỏi cần có khả năng và sự nỗ lực lâu dài hơn. Công sức bỏ ra để “giỏi” cũng mất nhiều hơn khôn, nên công trạng cũng nhiều hơn, và dĩ nhiên “giỏi” được đánh giá cao hơn khôn. Tuy nhiên, người giỏi vẫn chỉ là rập (học) theo một khuôn kiến thức đã có sẵn, do thày cô giáo, nhà trường, bộ Giáo dục đề ra.

3. Tài

Tài là cấp độ cao nhất của khả năng và công trạng. Tài là được học, rồi từ những kha năng thiên phú của mình – vượt ra khỏi khuôn khổ của kiến thức được dạy – sáng tạo ra thứ gì đó mới mẻ cho xã hội. Sáng tạo nhỏ thì cải tiến tri thức hiện tại, sáng tạo lớn thì tạo ra một bước ngoặt, một trào lưu mới cho nền học thuật hoặc văn hóa xã hội.

Trừ những thần đồng (thiên tài nhỏ tuổi) hay thiên tài vốn được ông trời ưu ái là “sinh ra đã biết”, những người tài trong xã hội nói chung thường phải học tập (nghiên cứu) và nỗ lực rất nhiều để có các san phẩm sáng tạo. Thần đồng hay thiên tài cũng chỉ có ở trong một số lĩnh vực nhất định, chứ không có một cách tràn lan. Một số ngành nghề không thể có thiên tài. Tài cũng phân ba mức từ thấp đến cao là: tài, đại tài, kỳ tài.

Lời kết

Bài viết này về đại ý thì tôi đã viết từ vài viết trước, tuy nhiên vì tiêu đề của bài đó không tương xứng với nội dung của nó, nên có thể làm lãng phí một giá trị học thuật, để làm cảnh tỉnh những người được gọi là có “tố chất” hay “khả năng” trong xã hội. Tôi đã chọn cách viết lại một cách rành rọt, phân tích rõ ngọn ngành… Nước ta có nhiều người “khôn” quá nên cứ mãi nghèo.

Vậy trong xã hội có rất nhiều người khôn, nhiều người giỏi nhưng có rất ít người tài. Ba cấp độ này cũng chỉ nằm trong “khả năng” của một con người, thuộc về mảng trí tuệ. Con người còn có thứ cao quý hơn trí tuệ, đó là tâm hồn. Một người có trí tuệ tốt mà tâm địa hẹp hòi, thì hay rơi vào đố kỵ. Khi đó khôn thì là khôn vặt, giỏi thì lại rơi vào đố kỵ nên đời sống bất an. Có tài thì cũng chỉ là tài nhỏ, tài lẻ chứ ít khi có đại tài.

Cuối cùng là anh khôn, giỏi hay tài không quan trọng, mà quan trọng là anh mục đích là gì? Vì nếu muốn làm việc tốt, việc thiện, việc nghĩa.., thì dù có “khôn” làm được một vài việc nhỏ cũng vẫn hơn kẻ “giỏi” hay “tài” lại làm toàn việc xấu, thậm chí việc ác vì lợi ích bản thân. Anh sinh ra như thế nào không quan trọng, quan trọng là anh chọn mục đích gì cho cuộc đời mình? Rồi từ lựa chọn ấy anh làm được đến đâu…

Advertisements

Về Thành
Tiến lên phía trước!

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: